Bezpieczeństwo ruchu drogowego staje się coraz częstszym przedmiotem rozmów, debat i dyskusji publicznych - zarówno tych formalnych, jak i prowadzonych w mniej oficjalnym kontekście. Rozmowa o bezpieczeństwie ma ogromne znaczenie, szczególnie wówczas, gdy prowadzona jest w sposób konstruktywny - co, niestety, wciąż pozostaje rzadkością. Zbyt często zawodzą zarówno sposób komunikacji, jak i jej powtarzalność, mimo że od wielu lat dysponujemy bogatą wiedzą naukową, wiarygodnymi danymi i analizami, na których możemy się oprzeć, a także konkretnymi, sprawdzonymi rozwiązaniami.
Liczne zespoły, debaty eksperckie oraz powracające dyskusje w mediach i poza nimi mają swoją wartość, jednak rzeczą najistotniejszą jest zachowanie właściwej proporcji między debatą a realnym działaniem. Same rozmowy - nierzadko powielające utarte schematy - nie poprawią bezpieczeństwa, choć nie zmienia to faktu, że bezpieczeństwo należy nieustannie promować. Warto też powiedzieć „sprawdzam” - ale zaczynając od siebie. Przykładem przerwania tego błędnego koła jest wzmocnienie wojewódzkich rad brd, tworzenie regionalnych rad bezpieczeństwa ruchu drogowego oraz konkretne działania podejmowane w regionie. To właśnie tu pracuje ogromna liczba osób, które na co dzień nie pojawiają się w mediach, lecz z pełnym zaangażowaniem działają na rzecz bezpieczeństwa - przedstawiciele powiatów i gmin i ich zespoły, którzy każdego dnia, w praktyce, budują nasze wspólne bezpieczeństwo.
Dlaczego warto stosować strategię „bottom-up”?
Strategie bezpieczeństwa ruchu drogowego najczęściej tworzone są na poziomie krajowym lub regionalnym, gdzie wyznacza się cele, przydziela zasoby i określa ramy prawne, wprowadza się zmiany systemowe - to bardzo ważne korzenie. Jednak przychodzi moment, kiedy poprawa brd zwalnia mimo wprowadzanych zmian. Wypadki drogowe nie zdarzają się na poziomie strategii - zdarzają się na konkretnym zakręcie, na określonym przejściu, przed daną szkołą, na trasie, którą społeczność codziennie pokonuje np. pieszo i na rowerze. Podejście oddolne ma znaczenie, ponieważ zamyka lukę między miejscem, w którym podejmowane są decyzje, a miejscem, w którym realnie traci się lub ratuje życie. Przekłada ogólne zobowiązania na konkretne działania lokalne i sprawia, że krajowe ambicje, takie jak Wizja Zero, nie są abstrakcyjnymi celami, lecz priorytetami realizowanymi w każdym powiecie czy gminie.
Bezpośrednia praca z lokalnymi społecznościami jest niezbędna z kilku powodów. Po pierwsze, wiedza lokalna jest niezastąpiona. Mieszkańcy wiedzą, które skrzyżowanie jest niebezpieczne po zmroku, gdzie brakuje bezpiecznej drogi, które ograniczenie prędkości jest nagminnie ignorowane i dlaczego. To codzienne, oddolne rozeznanie rzadko trafia do regionalnych baz danych, a jest dokładnie tą informacją, która jest potrzebna, aby skutecznie ukierunkować działania. Po drugie, zaangażowanie buduje poczucie odpowiedzialności. Gdy ludzie pomagają identyfikować problemy i kształtować rozwiązania, znacznie chętniej je wspierają i podtrzymują - przebudowane przejście czy nowe ograniczenie prędkości jest bardziej respektowane wtedy, gdy społeczność postrzega je jako własne, a nie narzucone z góry. Po trzecie, działanie lokalne pozwala testować, dostosowywać i oceniać inicjatywy w rzeczywistych warunkach, tak aby to, co się sprawdza, można było upowszechniać, a to, co się nie sprawdza, ulepszać. Krótko mówiąc: myśl globalnie, działaj lokalnie. Strategia jest tylko tak silna, jak jej wdrożenie w terenie.
Dlaczego powiatowe i gminne rady bezpieczeństwa ruchu drogowego są tak ważne?
Właśnie dlatego tak cenne jest, aby władze gmin tworzyły własne, niewielkie rady bezpieczeństwa ruchu drogowego. Rada regionalna może wyznaczać kierunek, lecz nie jest w stanie być obecna na każdym placu czy przed bramą każdej szkoły. Rada na poziomie powiatu czy gminy może. Łącząc osoby najbliższe problemowi - lokalnych urzędników, policję, służby ratunkowe i straż, szkoły, zarządców dróg, organizacje pozarządowe i zaangażowanych mieszkańców - niewielka rada tworzy stały lokalny organ, którego jedynym celem jest poprawa bezpieczeństwa własnej społeczności.
Rady te niosą ze sobą kilka wyraźnych korzyści. Zakorzeniają bezpieczeństwo ruchu drogowego jako stałą, całoroczną odpowiedzialność, a nie jednorazową kampanię. Umożliwiają rzeczywiste zastosowanie podejścia Bezpiecznego Systemu, obejmując obszary: Bezpieczny Człowiek, Bezpieczne Pojazdy, Bezpieczne Drogi, Bezpieczne Prędkości oraz Pomoc powypadkowa, w konkretnym kontekście, w którym mieszkańcy żyją i się przemieszczają. Skracają dystans między rozpoznaniem zagrożenia a reakcją na nie, ponieważ decydenci i dotknięta problemem społeczność to ci sami ludzie Rozkładają też odpowiedzialność na wielu lokalnych partnerów, odzwierciedlając zasadę, że bezpieczeństwo ruchu drogowego jest wspólnym obowiązkiem, a nie zadaniem jednego organu.
Przede wszystkim rady te dostrzegają prostą prawdę: to lokalni mieszkańcy najlepiej znają własne problemy. Umożliwienie im organizowania działań, zgłaszania propozycji i podejmowania inicjatyw nie jest przeniesieniem odpowiedzialności poza region - jest najskuteczniejszym sposobem realizacji regionalnych celów w zakresie bezpieczeństwa ruchu drogowego. Im głębiej praca sięga w lokalną społeczność, tym silniejsze i trwalsze są efekty w całym regionie. Strategia i realizacja działań na poziomie krajowym jest podstawą, korzeniami i wyznaczaniem kierunku, tworzenia zasad i reguł. Nic jednak nie zadzieje się krajowo i nie będzie widocznej poprawy, jeśli nie będzie realnych działań bezpośrednio w regionach. Zawsze działania powinny być powiązane z lokalnymi i krajowymi strategiami i co więcej - wspierane przede wszystkim przez Wojewódzkie Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego.
Małopolska Wojewódzka Rada BRD od 2018 roku z inicjatywy Przewodniczącego Rady stale promuje to rozwiązanie, służy pomocą wszystkim przedstawicielom gmin (np. w Gdowie) i powiatów (dotychczas 7, w przygotowaniu kolejne), którzy już utworzyli lub chcą utworzyć takie rady. Dodatkowo właśnie zaczynamy realizować działania wpisane w plan wojewódzki rozwoju, gdzie niedawno pozyskaliśmy konkretne środki z funduszy europejskich na działania miękkie brd w całym regionie - to wsparcie także do gmin i powiatów.
Najwyższy czas, aby proporcję między dyskusją a działaniem zdecydowanie przesunąć w stronę realizacji konkretnych przedsięwzięć - i aby od ekspertów coraz częściej oczekiwać nie samych analiz, lecz ich praktycznego wdrożenia i realnej pracy na rzecz brd, tak by każda debata znajdowała swoje przełożenie na realne efekty. Bezpieczeństwo ruchu drogowego kształtują wprawdzie strategie i działania ogólnokrajowe oraz wojewódzkie, jednak w przeważającej mierze powstaje ono w codziennej, systematycznej pracy samorządów, instytucji różnego szczebla, organizacji pozarządowych, oraz tych ekspertów, którzy realizują w praktyce działania oraz społeczności lokalnych.
Katarzyna Dobrzańska-Junco,
Sekretarz Małopolskiej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, Wiceprezydent Europejskiej Federacji Ofiar Wypadków Drogowych FEVR, Wykładowca UJ, członkini grup brd w ONZ
