Egzamin to nie młotek.
Czyli o egzaminie wewnętrznym i jego funkcjach
Wprowadzenie. Egzamin (sprawdzanie) jest jednym z podstawowych narzędzi wykorzystywanym w kształceniu (uczeniu i uczeniu się). Egzamin może dostarczać informacji o poziomie opanowania wiedzy i umiejętności, ujawniać trudności w uczeniu się, wpływać na motywację, wspierać doskonalenie procesu kształcenia i stanowić podstawę decyzji dotyczących dalszej edukacji lub uzyskania określonych kwalifikacji.
W artykule omawiam sześć wybranych funkcji egzaminu: kontrolną, diagnostyczną, informacyjną, motywacyjną, selekcyjną i kształtującą. Podział ten opiera się na różnych ujęciach przedstawianych w literaturze dydaktycznej (Bereźnicki, 2007, s. 403-404; Bereźnicki, 2024, s. 225). Podczas jednego egzaminu może być realizowanych kilka funkcji jednocześnie, a ich znaczenie zależy od rodzaju i celu egzaminu.
Cele egzaminu wewnętrznego. Zanim przejdziemy do funkcji egzaminu, warto ustalić, jakie cele może on realizować. Podstawowym celem egzaminu wewnętrznego jest sprawdzenie, czy osoba egzaminowana opanowała wiedzę i umiejętności wymagane do zakończenia szkolenia. Egzamin może jednak służyć również innym celom, takim jak rozpoznanie braków w wiedzy i ustalenie, które umiejętności wymagają dalszych ćwiczeń, przekazanie informacji o tym, co zostało opanowane, a co wymaga poprawy, doskonalenie procesu kształcenia poprzez zaplanowanie dalszej nauki i ćwiczeń oraz ocena skuteczności szkolenia, pozwalająca ustalić, czy dotychczasowe metody przynoszą oczekiwane rezultaty i co warto w nich poprawić.
Cele określają, po co przeprowadzamy egzamin, a funkcje pokazują, do czego może on służyć i jakie korzyści można uzyskać z jego wyników.
Funkcje egzaminu wewnętrznego:
1. Funkcja kontrolna - sprawdzanie stopnia opanowania wiedzy i umiejętności
Funkcja kontrolna polega na ustaleniu, w jakim stopniu osoba egzaminowana opanowała wiedzę i umiejętności określone w wymaganiach egzaminacyjnych.
Funkcja kontrolna jest podstawą każdego egzaminu, ponieważ pozwala ustalić, w jakim stopniu osoba egzaminowana jest przygotowana. Polega ona na porównaniu sposobu wykonania zadania z określonymi wymaganiami (Bereźnicki, 2007, s. 403-404).
Przykład: Jeżeli celem kształcenia jest umiejętność rozwiązywania określonego rodzaju problemów np. umiejętność ustalania pierwszeństwa, egzamin powinien sprawdzać samodzielne zastosowanie wiedzy w odpowiednim dobranym zadaniu. Sprawdzenie wyłącznie znajomości definicji nie daje wystarczających podstaw do stwierdzenia, że osoba potrafi rozwiązywać takie problemy.
Funkcja kontrolna wymaga zatem zachowania zgodności pomiędzy trzema elementami:
* wymaganiem określającym oczekiwane osiągnięcie;
* zadaniem umożliwiającym zaobserwowanie tego osiągnięcia;
* kryterium pozwalającym ustalić, czy wymaganie zostało spełnione.
Szczególnego znaczenia nabiera tutaj trafność egzaminu, rozumiana jako stopień, w jakim zgromadzone dowody i uzasadnienie pozwalają na właściwą interpretację wyników oraz ich wykorzystanie do określonego celu (Niemierko, 2007, s. 279-280).
Oznacza to, że samo zgodne z formalnymi wymaganiami przeprowadzenie egzaminu nie gwarantuje jeszcze prawidłowego sprawdzenia kompetencji. Jeżeli zadania nie odpowiadają wymaganiom, wynik może dostarczać informacji o innych właściwościach niż te, które egzamin miał sprawdzać np. umiejętność radzenia sobie z lękiem egzaminacyjnym.
(W niektórych podręcznikach z zakresu dydaktyki wskazuje się, że osoby o przeprowadzające egzamin o niskich kompetencjach merytorycznych przykładają nieporównywalnie większą wagę do wymagań formalnych niż rzeczywistych umiejętnościach osoby sprawdzanej. Ale o to temat na inny artykuł)
Funkcja kontrolna odpowiada zatem przede wszystkim na pytanie:
W jakim stopniu osoba egzaminowana spełnia określone wymagania?
2. Funkcja diagnostyczna - rozpoznawanie osiągnięć i trudności
Funkcja diagnostyczna egzaminu polega na rozpoznawaniu poziomu opanowania wiedzy i umiejętności, a także identyfikowaniu obszarów, w których występują trudności lub braki (Bereźnicki, 2024, s. 225).
Funkcja diagnostyczna jest ściśle związana z funkcją kontrolną, ale dostarcza bardziej szczegółowych informacji. Funkcja kontrolna pozwala ustalić, w jakim stopniu osoba egzaminowana spełnia wymagania, natomiast diagnostyczna pokazuje, co już opanowała, a z czym ma jeszcze trudności.
Wartość diagnostyczna egzaminu zależy przede wszystkim od tego, jak został on przygotowany i jakie umiejętności sprawdzają poszczególne zadania. Jeżeli egzamin obejmuje różne obszary wiedzy i umiejętności, a sposób oceniania pozwala analizować wyniki każdego z nich osobno, można dokładniej określić poziom przygotowania osoby egzaminowanej. Dzięki temu egzamin pozwala nie tylko ustalić, ile punktów zdobyła dana osoba lub czy uzyskała wynik pozytywny, ale również wskazać, które zagadnienia opanowała dobrze, a które sprawiają jej trudności. Takie informacje pomagają rozpoznać braki w przygotowaniu i ustalić, nad czym należy jeszcze pracować.
Funkcja diagnostyczna odpowiada na pytanie:
Co osoba egzaminowana opanowała, z czym ma trudności i jakie obszary wymagają dalszego rozpoznania?
3. Funkcja informacyjna - dostarczanie wiedzy o osiągnięciach
Funkcja informacyjna egzaminu polega na dostarczaniu informacji o tym, co osoba egzaminowana wie i potrafi, w jakim stopniu spełnia określone wymagania oraz jaki jest wynik egzaminu. W części teoretycznej wynik jest podawany w postaci uzyskanych punktów a w części praktycznej w postaci zaliczony, niezaliczony.
Informacje uzyskane podczas egzaminu są przydatne nie tylko dla osoby egzaminowanej, ale również dla nauczyciela, instruktora, organizatora szkolenia czy instytucji odpowiedzialnej za kształcenie (Bereźnicki, 2024, s. 225). Pozwalają ocenić poziom przygotowania oraz ustalić, czy wymagane wiadomości i umiejętności zostały opanowane.
Samo poinformowanie osoby egzaminowanej, że zdała lub nie zdała egzaminu, nie wyjaśnia jeszcze, co wykonała prawidłowo, a gdzie popełniła błędy. Podobnie ocena wyrażona liczbą punktów pokazuje ogólny wynik, ale nie zawsze pozwala ustalić, jaki zakres wiedzy został dobrze opanowany, a który wymaga dalszej pracy.
Dlatego informacja o wyniku egzaminu jest bardziej przydatna, gdy oprócz samej oceny wskazuje również, jakie wymagania zostały spełnione, a jakie nie (Pintal, 2022, s. 19-20). Dzięki temu osoba egzaminowana lepiej rozumie swój wynik, a nauczyciel lub instruktor może wykorzystać te informacje do dalszej pracy.
Przykład: Informacja „uzyskano 65 punktów” mówi jedynie o wyniku egzaminu. Natomiast informacja „osoba egzaminowana prawidłowo rozwiązała większość zadań, ale miała trudności z w zadaniach dotyczących ustalania pierwszeństwa” pozwala lepiej zrozumieć, co potrafi, a nad czym powinna jeszcze popracować.
Pierwszy komunikat podaje tylko wynik egzaminu, natomiast drugi wyjaśnia, co zostało wykonane prawidłowo, a co wymaga poprawy. Dzięki temu osoba egzaminowana otrzymuje wskazówki przydatne w dalszej nauce.
Funkcja informacyjna odpowiada na pytanie:
Jakich informacji o przygotowaniu osoby egzaminowanej dostarcza egzamin?
4. Funkcja motywacyjna - wpływ egzaminu na uczenie się
Funkcja motywacyjna polega na oddziaływaniu egzaminu na gotowość do podejmowania wysiłku, sposób przygotowania oraz zaangażowanie w proces uczenia się (Bereźnicki, 2007, s. 404).
Już sama świadomość zbliżającego się egzaminu może motywować do nauki. Osoba przygotowująca się do egzaminu może dzięki temu bardziej systematycznie się uczyć, powtarzać materiał i częściej ćwiczyć wymagane umiejętności.
Wpływ egzaminu na motywację zależy od trudności zadań, jasności wymagań, wcześniejszych doświadczeń oraz tego, jak ważny jest dla danej osoby jego wynik.
Jeżeli egzamin wydaje się sprawiedliwy, a jego wymagania możliwe do spełnienia, może zachęcać do nauki. Jeśli natomiast wymagania są niejasne lub wydają się zbyt trudne, może zniechęcać do dalszego wysiłku.
Przykład: Osoba przygotowująca się do egzaminu, znająca wymagania i kryteria oceniania, może świadomie planować naukę oraz sprawdzać własne postępy. Jeśli jednak jest przekonana, że wynik zależy głównie od przypadku lub subiektywnej decyzji osoby oceniającej, może nie podejmować wysiłku uczenia się, uznając go za bezsensowny.
(jeżeli na egzaminie na osobie zdającej jest wywierana dodatkowa presja, może mieć ona postać komentowania poczynań osoby zdającej, ponaglania, zlecanie zadań nie adekwatnych do poziomu sprawdzania itp. taka osoba nie będzie widziała sensu do dalszego uczenia się)
Należy również uwzględnić możliwość wystąpienia niepożądanego efektu polegającego na podporządkowaniu procesu uczenia się wyłącznie przewidywanym zadaniom egzaminacyjnym.
W takiej sytuacji przygotowanie może koncentrować się na zapamiętywaniu odpowiedzi, rozpoznawaniu schematów zadań lub opanowywaniu technik zdawania, zamiast na rozwijaniu kompetencji będących rzeczywistym celem kształcenia (Niemierko, 2021, rozdz. 11.6.2-11.6.3).
Zjawisko to pokazuje, że funkcja motywacyjna ma charakter ambiwalentny. Może sprzyjać rozwojowi, ale może także prowadzić do zawężenia uczenia się.
Funkcja motywacyjna odpowiada na pytanie:
W jaki sposób egzamin wpływa na gotowość i sposób uczenia się?
5. Funkcja selekcyjna - różnicowanie osób na podstawie osiągnięć
Funkcja selekcyjna egzaminu polega na wykorzystaniu jego wyników do podejmowania decyzji dotyczących osób egzaminowanych (Bereźnicki, 2024, s. 225).
W przypadku egzaminu wewnętrznego na prawo jazdy funkcja ta polega na ustaleniu, czy osoba egzaminowana osiągnęła wymagany poziom wiedzy i umiejętności, pozwalający na zakończenie szkolenia z wynikiem pozytywnym.
Przykład: Jeżeli kursant/kursantka prawidłowo wykonuje wymagane zadania i uzyskuje pozytywny wynik egzaminu wewnętrznego, może zakończyć szkolenie zgodnie z obowiązującymi zasadami. Jeżeli nie spełnia wymagań, powinien kontynuować przygotowanie w zakresie umiejętności, których jeszcze nie opanował.
W przypadku egzaminu na kursie prawa jazdy funkcja selekcyjna pozwala rozróżnić osoby, które osiągnęły wymagany poziom przygotowania, od tych, które jeszcze go nie osiągnęły.
Należy jednak podkreślić, że egzamin wewnętrzny służy przede wszystkim sprawdzeniu spełnienia wymagań, a nie selekcji w znaczeniu wyboru najlepszych osób z określonej grupy. Dlatego jego funkcja selekcyjna ma charakter ograniczony i jest ściśle związana z funkcją kontrolną.
Funkcja selekcyjna odpowiada na pytanie:
Czy osoba egzaminowana spełnia wymagania pozwalające zakończyć szkolenie z wynikiem pozytywnym?
6. Funkcja kształtująca - wykorzystanie wyników do doskonalenia uczenia się
Funkcja kształtująca polega na wykorzystaniu informacji uzyskanych podczas sprawdzania osiągnięć do modyfikowania i doskonalenia dalszego procesu uczenia się. (Niemierko, 2007, s. 299; Pintal, 2022, s. 9-11).
Jej istota nie sprowadza się do samego przedstawienia wyniku ani nawet do wskazania popełnionych błędów. Kluczowe jest podjęcie na podstawie tych informacji działań, które mogą poprawić przyszłe osiągnięcia.
W takim ujęciu szczególnego znaczenia nabiera informacja zwrotna. Powinna ona pomagać osobie uczącej się zrozumieć, jakie wymagania zostały spełnione, jakie trudności wystąpiły oraz jakie działania mogą prowadzić do dalszego rozwoju (Pintal, 2022, s. 19-20).
Przykład: Po egzaminie okazuje się, że osoba egzaminowana ma trudności z rozwiązywaniem określonych zadań np. ustalaniem pierwszeństwa. Jeżeli informacja ta prowadzi do zaplanowania dodatkowych ćwiczeń, które pomogą zrozumieć zasady pierwszeństwa i prawidłowo stosować je w ruchu drogowym, egzamin spełnia funkcję kształtującą.
Jeżeli natomiast egzamin kończy się jedynie podaniem wyniku, bez wskazania trudności z ustalaniem pierwszeństwa i zaplanowania odpowiednich ćwiczeń, nie zostaje wykorzystana jego funkcja kształtująca.
Samo przeprowadzenie egzaminu i ustalenie wyniku nie oznacza jeszcze realizacji funkcji kształtującej. Dopiero wykorzystanie uzyskanych informacji do zaplanowania dalszych ćwiczeń i poprawy sposobu uczenia się pozwala ją realizować.
Odpowiada ona na pytanie:
Jak wykorzystać informacje uzyskane podczas egzaminu, aby poprawić przygotowanie osoby egzaminowanej?
Wzajemne zależności pomiędzy funkcjami egzaminu
Przedstawione funkcje nie stanowią sześciu odrębnych etapów egzaminowania. Są różnymi aspektami tego samego procesu i mogą występować równocześnie.
Egzamin sprawdzający stopień opanowania określonych umiejętności realizuje funkcję kontrolną. Jeżeli jego konstrukcja pozwala rozpoznać konkretne trudności, pełni również funkcję diagnostyczną. Przekazanie informacji o wynikach wiąże się z funkcją informacyjną, a wykorzystanie tych informacji do doskonalenia uczenia się może uruchamiać funkcję kształtującą.
Jednocześnie perspektywa egzaminu może wpływać na motywację, natomiast rezultat może być podstawą decyzji o charakterze selekcyjnym.
Zależności te można przedstawić w uproszczonym schemacie:
Znajomość funkcji egzaminu pozwala lepiej go przygotować i wykorzystać uzyskane wyniki. Nie każdy egzamin musi spełniać wszystkie funkcje w takim samym stopniu. Egzamin końcowy służy przede wszystkim sprawdzeniu, czy osoba egzaminowana spełnia wymagania. Natomiast egzamin wewnętrzny może dodatkowo pomóc rozpoznać trudności i wskazać, nad czym należy jeszcze pracować.
Funkcje egzaminu a jakość oceniania
Samo wskazanie funkcji egzaminu nie oznacza jeszcze, że egzamin jest dobrze przeprowadzony i oceniony. Jeżeli zadania nie sprawdzają wymaganej wiedzy i umiejętności, wynik egzaminu może nie odzwierciedlać rzeczywistego poziomu przygotowania. Nawet szczegółowe wyniki mogą być mało przydatne, jeśli zostaną niewłaściwie zinterpretowane.
Egzamin może również motywować do nauki, ale jednocześnie zachęcać do przygotowywania się wyłącznie pod konkretne zadania, zamiast do rozwijania rzeczywistych umiejętności. Ponadto uzyskane wyniki nie zawsze pozwalają na podejmowanie w pełni uzasadnionych decyzji.
Dlatego ważne jest nie tylko to, jakie funkcje pełni egzamin, ale również czy właściwie sprawdza przygotowanie osoby egzaminowanej i czy jego wyniki są prawidłowo interpretowane i wykorzystywane.
Szczególnego znaczenia nabierają trzy właściwości:
Trafność - czy sprawdza on (egzamin) zamierzone wiadomości i umiejętności oraz czy uzyskane wyniki mogą być właściwie wykorzystane do określonego celu.
Rzetelność - czy wyniki charakteryzują się odpowiednią dokładnością i powtarzalnością w warunkach właściwych dla danego egzaminu.
Obiektywizacja oceniania - czy procedury i kryteria ograniczają wpływ nieuzasadnionych różnic pomiędzy osobami dokonującymi oceny (Jakubowski, Pokropek, 2009, s. 9-19).
Zakończenie
Egzamin może być świetnym narzędziem do wykorzystaniu w kształceniu ale każde narzędzie jest warte tyle, ile potrafimy z niego wykorzystać.
Klucz dynamometryczny służy do dokręcania śrub z określoną siłą. W rękach osoby, która potrafi się nim posługiwać, jest precyzyjnym narzędziem. Można jednak używać go jak zwykłego klucza, a nawet jak młotka.
Tak też jest z egzaminem wewnętrznym (również zewnętrznym). Można go użyć jak młotka, ustalić wynik i zakończyć szkolenie. Ale można też informacje wynikające z egzaminu wykorzystać do rozpoznania mocnych i słabych stron przygotowania kursanta/kursantki, wskazania obszarów wymagających dalszych ćwiczeń, motywowania go/ją do pracy nad własnymi umiejętnościami, a także pokazania, jak może skuteczniej się uczyć. Wyniki egzaminu mogą również służyć ocenie skuteczności dotychczasowego szkolenia (sposobu przeprowadzania egzaminu również) i wskazywać, co warto w nim poprawić.
Dariusz Pilch
Bibliografia
1. Bereźnicki, F. (2007). Podstawy dydaktyki. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
2. Bereźnicki, F. (2024). Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli. Wyd. III. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
3. Jakubowski, M., Pokropek, A. (2009). Badając egzaminy. Podejście ilościowe w badaniach edukacyjnych. Warszawa: Centralna Komisja Egzaminacyjna.
4. Niemierko, B. (2007). Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
5. Niemierko, B. (2021). Diagnostyka edukacyjna. Wyd. II. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN
6. Pintal, D. (2022). Ocenianie kształtujące. Od koncepcji do praktycznej realizacji w klasie zróżnicowanej. Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji.
