W wypowiedziach publikowanych na łamach portalu „PRAWO DROGOWE@NEWS” w cyklu „DYSKUSJA NA RATUSZOWEJ” pojawiły się głosy krytyczne wobec rozwiązania dopuszczającego możliwość rejestrowania przebiegu egzaminu wewnętrznego wyłącznie w postaci obrazu, bez konieczności utrwalania dźwięku. Jako argument uzasadniający takie rozwiązanie za nieprawidłowe podano brak możliwości zweryfikowania m.in. jakie polecenia były wydawane oraz brak możliwości zweryfikowana bezstronności osoby przeprowadzającej egzamin wewnętrzny.
W tym kontekście warto przyjrzeć się bliżej istocie nauczania, którego jednym z kluczowych elementów jest sprawdzanie stopnia opanowania wiedzy i umiejętności. W procesie szkolenia kandydatów na kierowców szczególną rolę w tym zakresie odgrywa egzamin wewnętrzny.
Teza: Istotnym elementem procesu nauczania jest autonomia dydaktyczna nauczyciela (instruktora, instruktorki nauki jazdy) obejmująca swobodę doboru treści, metod, form i sposobów organizacji nauczania, a także samodzielność w ocenianiu umiejętności osoby szkolonej podczas egzaminu, w granicach obowiązujących przepisów i ustalonych procedur.
Istota nauczania i autonomia dydaktyczna nauczyciela
Czym właściwie jest uczenie? W potocznym rozumieniu kojarzy się ono przede wszystkim z przekazywaniem wiedzy, objaśnianiem określonych zagadnień oraz demonstrowaniem sposobów wykonywania czynności.
W ujęciu pedagogicznym uczenie jest świadomym, celowym i planowym organizowaniem warunków sprzyjających uczeniu się. Uczenie polega na doborze odpowiednich treści, metod, form organizacyjnych i środków dydaktycznych, a także obserwowanie postępów osoby uczącej się, rozpoznawanie jej trudności i podejmowanie działań służących ich przezwyciężaniu1).
Warto przy tym odróżnić uczenie od uczenia się. Uczenie odnosi się przede wszystkim do działań podejmowanych przez nauczyciela, natomiast uczenie się jest procesem zachodzącym po stronie osoby uczącej się. Uczenie i uczenie się są ze sobą powiązane, ale nie oznaczają tego samego. To, że nauczyciel coś wyjaśnił, nie oznacza jeszcze, że osoba ucząca się to zrozumiała i potrafi zastosować w praktyce.
Dlatego jednym z najważniejszych elementów pracy nauczyciela jest autonomia dydaktyczna, rozumiana jako możliwość samodzielnego podejmowania decyzji dotyczących sposobu organizowania i realizowania procesu uczenia. Nauczyciel powinien dysponować odpowiednią swobodą w doborze metod i środków dydaktycznych - dostosowywaniu tempa nauczania, sposobów przekazywania informacji oraz sprawdzania osiągniętych efektów - do indywidualnych potrzeb i możliwości osoby uczącej się2).
Swoją drogą, świetnie zilustrował znaczenie autonomii dydaktycznej Charles Duhigg w książce „Mądrzej, szybciej, lepiej. Sekret efektywności”, opisując historię amerykańskiej szkoły, która z jednej z najgorszych stała się jedną z najlepszych, między innymi dzięki większej samodzielności nauczycieli w analizowaniu wyników uczniów i dostosowywaniu metod nauczania3).
Autonomia dydaktyczna to nie przywilej i nie oznacza ona zwolnienia z obowiązku realizacji programu nauczania. Wiąże się natomiast z odpowiedzialnością za podejmowane decyzje oraz możliwością samodzielnego doboru treści, metod i sposobów organizacji nauczania, a także sprawdzania i oceniania osiągniętych efektów, w granicach obowiązujących przepisów.
Ma to szczególne znaczenie w szkoleniu kandydatów na kierowców. Instruktor czy instruktorka musi nie tylko przekazywać wiedzę i kształtować umiejętności, ale także rozpoznawać mocne i słabe strony osoby szkolonej oraz dostosowywać metody nauczania do jej możliwości, tak aby osiągnąć cele wynikające z programu szkolenia.
Sprawdzanie i ocenianie jako elementy procesu nauczania
Nieodłącznym elementem procesu nauczania jest sprawdzanie i ocenianie zdobytej wiedzy oraz umiejętności. Pozwala ono nie tylko ustalić poziom przygotowania osoby uczącej się, ale również rozpoznać jej trudności i wskazać obszary wymagające dalszej pracy4).
W przypadku szkolenia kandydatów na kierowców szczególną rolę odgrywa egzamin wewnętrzny, którego istotę, cele i funkcje omówiłem szerzej w dwóch wcześniejszych artykułach opublikowanych na łamach „PRAWO DROGOWE@NEWS”: „O roli egzaminu wewnętrznego” oraz „Egzamin to nie młotek. Czyli o egzaminie wewnętrznym i jego funkcjach”.
Warto przypomnieć, że egzamin wewnętrzny nie służy wyłącznie sprawdzeniu, czy osoba szkolona osiągnęła wymagany poziom wiedzy i umiejętności. Dostarcza również wiedzy, które instruktor, instruktorka może wykorzystać do oceny skuteczności dotychczasowego szkolenia i zaplanowania dalszych działań dydaktycznych oraz doskonalenia swojego „warsztatu” nauczania5).
Egzamin wewnętrzny a granice autonomii instruktora
Rozważając kwestię nagrywania egzaminu wewnętrznego, warto przede wszystkim zastanowić się, jakiemu celowi ma służyć takie nagranie. Czy chodzi jedynie o udokumentowanie faktu przeprowadzenia egzaminu i jego przebiegu, czy również o stworzenie możliwości późniejszego kwestionowania ocen i decyzji podejmowanych przez osobę przeprowadzającą egzamin?
Moim zdaniem rejestrowanie egzaminu wewnętrznego powinno służyć przede wszystkim udokumentowaniu faktu jego przeprowadzenia oraz przebiegu, a nie stawać się narzędziem służącym do udowadniania instruktorowi czy instruktorce prawidłowości bądź nieprawidłowości podjętej przez niego decyzji o wyniku egzaminu.
Granice nadzoru
Jak wspomniano we wstępie artykułu, w wypowiedziach publikowanych na łamach portalu „PRAWO DROGOWE@NEWS” pojawiły się głosy krytyczne wobec braku obowiązku rejestrowania egzaminu wewnętrznego postaci obrazu i dźwięku (pozostaje obowiązek rejestracji obrazu a dźwięk do wyboru). Jednym z podnoszonych argumentów było to, że nagranie pozbawione dźwięku nie pozwala w pełni zweryfikować prawidłowości przebiegu egzaminu, w szczególności ustalić jakie polecenia były wydawane, albo czy osoba przeprowadzająca egzamin nie udzielała osobie egzaminowanej wskazówek lub podpowiedzi.
Argument ten mógłby wydać się słuszny, ponieważ nagranie obejmujące również dźwięk niewątpliwie dostarcza więcej informacji o przebiegu egzaminu niż sam obraz. Powstaje jednak pytanie, jakiemu celowi miałaby służyć tak szczegółowa rejestracja i jakie uprawnienia w zakresie późniejszej kontroli miałyby z niej wynikać.
Należy bowiem odróżnić możliwość sprawdzenia, czy egzamin został przeprowadzony, od możliwości ponownej, zewnętrznej oceny zasadności jego wyniku. Jeżeli nagrania egzaminów wewnętrznych miałyby służyć również temu drugiemu celowi, należałoby rozważyć konsekwencje wprowadzenia takiego rozwiązania.
W tych rozwiązaniach musiałaby znaleźć się odpowiedź na pytania:
1. Kto byłby uprawniony do weryfikowania zasadności wyniku egzaminu wewnętrznego? Jakie kwalifikacje i kompetencje powinna posiadać osoba dokonująca takiej oceny?
2. Kto i na jakiej podstawie mógłby zakwestionować wynik egzaminu? Czy takie uprawnienie przysługiwałoby również osobie egzaminowanej, czy wyłącznie organowi sprawującemu nadzór nad ośrodkiem szkolenia kierowców?
3. Według jakich zasad i procedur należałoby dokonywać weryfikacji? Czy wystarczająca byłaby analiza nagrania, czy konieczne byłoby również wyjaśnienia osoby przeprowadzającej egzamin lub/i osoby egzaminowanej?
4. Jakie konsekwencje miałoby stwierdzenie, że wynik egzaminu został ustalony nieprawidłowo? Czy zakwestionowanie wyniku negatywnego mogłoby prowadzić do jego zmiany na pozytywny, czy jedynie do konieczności ponownego przeprowadzenia egzaminu? I odwrotnie - czy zakwestionowanie wyniku pozytywnego mogłoby skutkować jego unieważnieniem, a jeśli tak, to jakie konsekwencje miałoby to dla osoby, która zdała egzamin państwowy i uzyskała uprawnienia do kierowania pojazdami?
5. Czy od rozstrzygnięcia dotyczącego zasadności wyniku egzaminu wewnętrznego przysługiwałoby odwołanie? Jeśli tak, to do jakiego organu, w jakim terminie i na jakich zasadach?
Postawione pytania prowadzą do jeszcze jednej, istotnej kwestii. Czy kontrola prawidłowości przeprowadzenia egzaminu wewnętrznego powinna obejmować również ocenę zasadności jego wyniku? Innymi słowy, czy osoba sprawująca nadzór powinna mieć możliwość podważenia oceny wystawionej przez instruktora na podstawie własnej interpretacji przebiegu egzaminu?
W tym miejscu pojawia się problem autonomii instruktora, istruktorki jako nauczyciela. Ocenianie umiejętności osoby szkolonej jest częścią pracy dydaktycznej i wymaga nie tylko znajomości przepisów, ale również wiedzy z zakresu dydaktyki oraz psychologii edukacyjnej6). Nie oznacza to, że oceny instruktora nie mogą podlegać kontroli. Powstaje jednak pytanie, gdzie powinna przebiegać granica między uzasadnionym nadzorem a zastępowaniem oceny instruktora oceną osoby sprawującej ten nadzór.
Warto przy tym przypomnieć, że egzamin wewnętrzny to nie „mini ani imitacja egzaminu państwowego” Choć oba egzaminy służą sprawdzeniu wiedzy i umiejętności, różnią się przede wszystkim celem i sposobem wykorzystania wyników. Egzamin wewnętrzny, obok funkcji kontrolnej, pełni istotną funkcję diagnostyczną i kształtującą, umożliwiając rozpoznanie braków oraz zaplanowanie dalszego szkolenia. Egzamin państwowy służy natomiast przede wszystkim weryfikacji spełnienia określonych wymagań i stanowi podstawę do przyznania uprawnienia do kierowania pojazdem7).
Zakończenie
Przyczyną pojawienia się pomysłu obowiązkowego rejestrowania egzaminów wewnętrznych jest problem niewywiązywania się przez część ośrodków szkolenia kierowców z obowiązku ich przeprowadzania.
Taka anegdota: kiedyś pewien uczeń nie przyszedł na umówiony egzamin wewnętrzny, natomiast zadzwonił ojciec tegoż i powiedział tak (mniej więcej): taki egzamin to wasz wymysł, pytałem znajomego instruktora (zostało wymienione imię i nazwisko- osoba ta faktycznie prowadzi szkołę) i on tak powiedział.
Nie ulega wątpliwości, to czy egzamin wewnętrzny został przeprowadzony powinno być możliwe do zweryfikowania i temu ma służyć obowiązek jego rejestracji. Nie oznacza to jednak, że każda decyzja osoby przeprowadzającej ten egzamin powinna być przedmiotem ponownej oceny przez organ nadzoru.
Warto bowiem odróżnić sytuację, w której egzamin nie został przeprowadzony, od sytuacji, w której instruktor, instruktorka podejmuje decyzję wymagającą samodzielnej oceny umiejętności ucznia czy uczennicy na egzaminie wewnętrznym który jak wskazano jest integralną częścią procesu szkolenia.
Już tylko cztery ostatnie akapity
W polskim systemie oświaty są rozwiązania, w których egzaminy wewnętrzne służą sprawdzeniu wiedzy i umiejętności oraz zakończeniu określonego etapu kształcenia zawodowego.
I tak w szkołach policealnych i branżowych szkołach II stopnia są to egzaminy semestralne przeprowadzają je nauczyciele prowadzący poszczególne zajęcia edukacyjne. Zgodnie z art. 44w ustawy o systemie oświaty ustalona przez nauczyciela ocena jest co do zasady ostateczna8). Przepisy przewidują jednak możliwość jej zakwestionowania w przypadku naruszenia zasad dotyczących trybu oceniania.
Podobne rozwiązanie obowiązuje w przypadku kwalifikacyjnych kursów zawodowych. Zgodnie z § 11 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z 6 października 2023 r. sposób i formę zaliczenia końcowego ustala podmiot prowadzący kurs. Podmiot ten ma obowiązek jego udokumentowania9).
Egzamin wewnętrzny nie jest rozwiązaniem stosowanym wyłącznie na kursach prawa jazdy. Problem nie dotyczy oceny dokonanej przez osobę przeprowadzającą egzamin, ponieważ jej ustalenie wymaga wiedzy o przebiegu uczenia i uczenia się. Problemem jest nieprzeprowadzanie egzaminów wewnętrznych przez niektóre szkoły nauki jazdy.
Dariusz Pilch
P.S. Co do przytoczonej anegdoty - ojciec został poinformowany o obowiązku przeprowadzenia egzaminu wewnętrznego oraz przysługującym prawie do kontynuowania szkolenia w innej szkole, co też uczynił.
________________
LITERATRA
1) F. Bereźnicki, Podstawy dydaktyki, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007, rozdz. IV Proces kształcenia ogólnego.
2) F. Bereźnicki, Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli, wyd. III, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2024, s. 149-150, 210.
3) Ch. Duhigg, Mądrzej, szybciej, lepiej. Sekret efektywności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2016, rozdz. 8: „Przyswajanie informacji”.
4) F. Bereźnicki, Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli, wyd. III, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2024, s. 224-226.
5) F. Bereźnicki, Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli, wyd. III, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2024, s. 224-226.
6) B. Niemierko, Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007, s. 365-366.
7) B. Niemierko, Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007, s. 301-303.
8) Art. 44w ust. 1 i 6 oraz art. 44ya ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 881, z późn. zm.).
9) § 11 ust. 1 i § 25 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 2175, z późn. zm.).
