O roli instruktora i nauczyciela w kształtowaniu kompetencji przyszłego kierowcy pisze dr inż. Kazimierz Opoka, rzeczoznawca samochodowy i biegły sądowy, egzaminator kierowców, adiunkt Akademia Nauk Stosowanych w Nowym Sączu, Wydział Nauk Inżynieryjnych. Autor rozpatruje rolę instruktora w czterech zasadniczych obszarach.
Moje ponad dziesięcioletnie doświadczenie zawodowe w pracy egzaminatora pozwala postawić tezę, że część instruktorów zbyt silnie koncentruje proces szkolenia na przygotowaniu kursanta do wykonania określonych zadań egzaminacyjnych. Instruktor zaczyna wówczas pełnić przede wszystkim funkcję „trenera egzaminacyjnego”, podczas gdy jego rola powinna być znacznie szersza. Powinien być nauczycielem i mentorem bezpieczeństwa, przygotowującym przyszłego kierowcę nie tylko do uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu państwowego, lecz przede wszystkim do samodzielnego, odpowiedzialnego i bezpiecznego uczestnictwa w ruchu drogowym.
Rolę instruktora można rozpatrywać w czterech zasadniczych obszarach.
1. Instruktor jako osoba kształtująca nawyki
Osoba szkolona bardzo szybko przejmuje sposób zachowania i styl jazdy instruktora. Kursant słyszy przekazywane mu informacje dotyczące przepisów i techniki kierowania pojazdem, ale jednocześnie uważnie obserwuje osobę siedzącą obok. Zwraca uwagę na jej sposób reagowania, oceniania innych uczestników ruchu, komunikowania się, respektowania przepisów oraz radzenia sobie w sytuacjach trudnych.
Instruktor uczy zatem nie tylko techniki prowadzenia pojazdu, lecz również kultury jazdy, szacunku wobec innych uczestników ruchu, opanowania emocji i sposobu reagowania na błędy popełniane przez innych. Jego osobisty przykład ma istotne znaczenie dla kształtowania prawidłowych lub niewłaściwych nawyków przyszłego kierowcy.
2. Instruktor jako osoba ucząca przewidywania
Jednym z podstawowych zadań instruktora powinno być rozwijanie umiejętności przewidywania możliwego rozwoju sytuacji drogowej. Dotyczy to w szczególności zachowania w rejonie przejść dla pieszych i przejazdów dla rowerzystów, jazdy nocą, poruszania się w warunkach ograniczonej widoczności oraz reagowania na zmienne i nieprzewidywalne zachowania innych uczestników ruchu.
Proces szkolenia powinien przygotowywać kursanta do rozpoznawania zagrożeń wynikających z aktualnych warunków ruchu, a nie wyłącznie do mechanicznego wykonywania wcześniej przećwiczonych czynności. Przyszły kierowca powinien nauczyć się obserwować otoczenie, dostrzegać sygnały zapowiadające zagrożenie i odpowiednio wcześnie podejmować działania zapobiegawcze.
3. Instruktor jako osoba ucząca odpowiedzialności
Instruktor powinien uświadamiać kursantowi, że bezpieczne kierowanie pojazdem wymaga uwzględniania własnych umiejętności, doświadczenia i ograniczeń. Szczególnego znaczenia nabiera kształtowanie zdolności do rezygnacji z niepotrzebnego ryzyka, prawidłowego doboru prędkości do warunków ruchu oraz odpowiednio wczesnego reagowania na powstające zagrożenie.
Przedmiotem szkolenia powinny być również konsekwencje błędnych decyzji, takich jak niedostosowanie prędkości, niewłaściwa ocena sytuacji, brak reakcji na stan zagrożenia albo podjęcie reakcji z opóźnieniem. Kursant powinien rozumieć nie tylko, jakie zachowanie jest wymagane, ale również dlaczego jest ono konieczne i jakie skutki może wywołać jego zaniechanie.
4. Instruktor jako osoba przygotowująca do samodzielnego podejmowania decyzji
Proces szkolenia powinien obejmować przekaz dotyczący odpowiedzialności kierującego za pasażerów pojazdu oraz innych uczestników ruchu drogowego. Instruktor powinien kształtować
u kursanta świadomość, że po uzyskaniu prawa jazdy będzie on samodzielnie podejmował decyzje, za których skutki ponosi odpowiedzialność.
Przyszły kierowca powinien zostać przygotowany do samodzielnej oceny zagrożeń, wyboru bezpiecznego sposobu postępowania oraz przewidywania możliwych następstw swoich decyzji. Istotą szkolenia nie może być zatem jedynie przekazywanie gotowych odpowiedzi i schematów działania, lecz stopniowe rozwijanie dojrzałości decyzyjnej oraz zdolności do krytycznej oceny własnego zachowania.
Tak rozumiana rola instruktora wykracza poza nauczanie techniki kierowania pojazdem. Instruktor powinien być osobą współodpowiedzialną za kształtowanie przyszłego uczestnika ruchu drogowego, jego nawyków, sposobu myślenia, kultury jazdy oraz stosunku do ryzyka i bezpieczeństwa.
Dr inż. Kazimierz Opoka
