Paweł Sadowski
PIESZY JAKO NIECHRONIONY UCZESTNIK RUCHU DROGOWEGO.
PIERSZEŃSTWO TO NIE PRZYZWOLENIE NA RYZYKO.
JAK OKREŚLONA NARRACJA MEDIALNA ZNIEKSZTAŁCA OBRAZ BEZPIECZEŃSTWA PIESZYCH
WSTĘP
Przepisy dają ochronę, ale fizyka nie wybacza błędów. Dlaczego powtarzanie, że „pieszy ma zawsze pierwszeństwo”, to śmiertelna pułapka?
Odkąd zmieniono przepisy dotyczące wchodzenia pieszych na przejścia dla pieszych, w przestrzeni publicznej zaczęła dominować narracja, jakoby pieszy stał się bezwzględnym „władcą pasów”. To jedno z najbardziej niebezpiecznych przeinaczeń w historii bezpieczeństwa ruchu drogowego. Ustawa wyraźnie nakłada na pieszego konkretne obowiązki - w tym zakaz wchodzenia bezpośrednio przed jadący pojazd oraz nakaz zachowania szczególnej ostrożności. Jako biegły sądowy rekonstruujący wypadki drogowe, na co dzień widzę tragiczne skutki tej merytorycznej pomyłki. Czas zmierzyć się z faktami i oddzielić prawne fakty od potocznych mitów.
Na początku należy zadać fundamentalne pytanie. Czy można skutecznie chronić pieszych, jednocześnie utrwalając w nich przekonanie, że na przejściu dla pieszych pierwszeństwo zawsze należy do nich, a odpowiedzialność za uniknięcie wypadku spoczywa przede wszystkim na kierującym?
Ze spostrzeżeń autora wynika, że obecna narracja dotycząca wypadków z udziałem pieszych jest skierowana na narzucanie maksymalnych wymagań jedynie na kierującego samochodem tj.: obowiązków przewidywania każdej sytuacji, obowiązków stwierdzenia jaki zamiar ma pieszy jeszcze przed wejściem na przejście, obowiązku dostrzeżenia pieszych będących na chodniku w każdej możliwej sytuacji (niezależnie od źródeł światła, cieni, warunków pogodowych). Zupełnie odmienny przekaz jest skierowany do pieszego. Wynika z niego, że pieszy ma bezwzględne pierwszeństwo wchodząc na oznakowane przejście dla pieszych oraz po wejściu może czuć się bezpiecznie na tym przejściu - wskazuje się bowiem, że obowiązkiem kierującego samochodem jest bezwzględne ustąpienie mu pierwszeństwa. Z utrwalonego społecznie przekonania wynika, że pieszy idący chodnikiem i zbliżający się do oznakowanego przejścia dla pieszych ma już pierwszeństwo przed nadjeżdżającym pojazdem i że kierujący samochodem powinien reagować (hamować) na sam fakt, że pieszy dochodzi chodnikiem do tego przejścia - autorowi znane są różne poglądy np.:, że kierujący powinien hamować, gdy pieszy idzie chodnikiem i jest w odległości około 1,5 m od krawędzi jezdni, a są nawet takie, że kierujący powinien już reagować, gdy pieszy jest w odległości około 5 m od krawędzi jezdni - podaje się, że pieszy już wtedy jest wchodzącym na jezdnię. Takim wskazaniom przeczy treść Ustawy Prawo o Ruchu Drogowym, natomiast najbardziej szkodliwe jest to, że taki przekaz powoduje błędne przekonanie wśród pieszych, że skoro mają oni pierwszeństwo w każdej możliwej sytuacji to nie muszą wzmagać uwagi wchodząc na jezdnię i po niej przechodząc. Powoduje to zjawisko, że piesi nie orientują się w sytuacji na drodze (nie rozglądają się czy mogą bezpiecznie przejść przez jezdnię, wchodzą na jezdnię przed nadjeżdżającymi pojazdami, nie obserwują ruchu zbliżających się samochodów), a w przypadku gdy pojazd nie hamuje powoduje u nich tak duże zaskoczenie, że nie są w stanie skutecznie przeciwdziałać niespodziewanej sytuacji. Elementu zaskoczenia by nie było gdyby narracja skierowana była na ochronę życia pieszego - kładziono by nacisk, że jezdnia może być miejscem niebezpiecznym, że samochód nie jest w stanie zatrzymać się w miejscu, że pieszy powinien chronić swoje życie i zdrowie, że powinien wzmóc maksymalnie uwagę bowiem przechodzenie przez jezdnię stanowi jedynie kilka/kilkanaście sekund jego życia, że kierujący może popełnić błąd lub może nie być w stanie uniknąć wypadku.
PRZEPISY RUCHU DROGOWEGO, A DOMINUĄCA NARRACJA
Obowiązujące przepisy Ustawy - Prawo o ruchu drogowym w sposób oczywisty przeczą społecznie przyjętej interpretacji. Obecny przekaz niektórych mediów i świadomość społeczna opiera się w zasadzie na jednym przepisie: „Pieszy znajdujący się na przejściu dla pieszych ma pierwszeństwo przed pojazdem. Pieszy wchodzący na przejście dla pieszych ma pierwszeństwo przed pojazdem, z wyłączeniem tramwaju (art. 13 ust. 1a. Ustawy - Prawo o ruchu drogowym dalej PoRD)”.
Natomiast zazwyczaj pomija się art. 14 pkt 1 lit. a PoRD, z którego wynika, że: „Zabrania się wchodzenia na jezdnię lub drogę dla rowerów: a) bezpośrednio przed jadący pojazd, w tym również na przejściu dla pieszych”.
Powyższe oznacza, że pieszy nie ma bezwzględnego pierwszeństwa w każdej sytuacji. W świadomości społecznej nie ma wiedzy co to jest wejście przed nadjeżdżający samochód oraz, że (jeśli samochód jest blisko) należy zaniechać wejścia nawet na oznakowane przejście dla pieszych.
Z badań zawartych w literaturze fachowej („Opóźnienie normalnego hamowania samochodów osobowych w ruchu drogowym” - autor: Adam Reza, Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie - „Paragraf na Drodze”) wynika, że normalne hamowanie (niewymuszone - właściwe dla ruchu drogowego) wynosi do 3,3 m/s2 (dla 90% badanych kierowców).
Oznacza to, że wejście pieszego na jezdnię w odległości nawet do 44 m przed samochodem może już wymuszać na jego kierującym podjęcie intensywnego (ponadprzeciętnego) hamowania (przy prędkości 50 km/h). Droga zatrzymania samochodu przy awaryjnym hamowaniu (maksymalnym naciśnięciu pedału hamulca przy prędkości 50 km/h na suchej nawierzchni jezdni) wynosi natomiast około 30 m. Droga przejechana przez samochód w czasie reakcji na zagrożenie (kiedy kierujący rozpoznaje stan zagrożenia, ale jeszcze nie hamuje) wynosi około 14 m i po tym procesie następuje dopiero rzeczywiste hamowanie.
Należy również zauważyć, że w medialnej narracji całkowicie pomija się również art. 2 pkt. 23 PoRD, z którego wynika, że: ustąpienie pierwszeństwa to powstrzymanie się od ruchu, jeżeli ruch mógłby zmusić kierującego do zmiany kierunku lub pasa ruchu albo istotnej zmiany prędkości, pieszego - do zatrzymania się, zwolnienia lub przyspieszenia kroku, a osobę poruszającą się przy użyciu urządzenia wspomagającego ruch - do zatrzymania się, zmiany kierunku albo istotnej zmiany prędkości.
Z powyższego wynika, że pieszy zbliżający się chodnikiem do oznakowanego przejścia dla pieszych powinien zaniechać wejścia na jezdnię, jeżeli samochód znajduje się w bliskiej odległości.
Należy podkreślić, że Ustawodawca jasno wskazuje, kiedy pieszy ma pierwszeństwo przed pojazdem. Z przepisów tych wynika, że pieszy dochodzący chodnikiem do jezdni nie ma pierwszeństwa przed nadjeżdżającym samochodem i jeżeli samochód jadący jezdnią jest w bliskiej odległości to pieszy powinien zaniechać wejścia na jezdnię. Nie ma również pierwszeństwa pieszy stojący na chodniku i oczekujący na wejście na jezdnię. Jeżeli w powyższych sytuacjach kierujący samochodem zatrzymuje się przed przejściem (widzi dochodzącego do przejście pieszego lub stojącego przy przejściu pieszego) to oznacza, że umożliwia pieszemu wejście na jezdnię, a nie że ustępuje mu pierwszeństwa (to różnica).
Dopiero pieszy, który wchodzi na jezdnię nabywa prawo pierwszeństwa, przy czym wejście to nie może nastąpić bezpośrednio przed nadjeżdżającym pojazdem.
Z Ustawy - Prawo o ruchu drogowym wynika również, co to jest jezdnia, a co to jest chodnik.
Z art. 2 pkt. 6 wynika, że: „Jezdnia - część drogi przeznaczona do ruchu pojazdów, składająca się z pasa albo pasów ruchu, z wyjątkiem torowiska wydzielonego z jezdni.”.
Natomiast z pkt. 9 wynika, że: „Chodnik - część drogi dla pieszych przeznaczona wyłącznie do ruchu pieszych i osób poruszających się przy użyciu urządzenia wspomagającego ruch”.
Z tych definicji wynika zatem, że wchodzenie pieszego z chodnika na jezdnię jest przekraczaniem krawędzi chodnika i jezdni (krawężnik) - od tego momentu rozpoczyna się stan zagrożenia i ocena zachowania uczestników zdarzenia.
W dominującym przekazie jest natomiast podawane, że wchodzenie pieszego na jezdnię następuje, kiedy znajduje się on jeszcze na chodniku w znacznej odległości od jezdni - od 1,5-5 m. Takie narracje są zaprzeczeniem przepisów i logiki bowiem pieszy idący chodnikiem i dochodzący do jezdni nie musi zachowywać szczególnej ostrożności (pieszy wg przepisów prawa może na chodniku czuć się bezpiecznie), natomiast wchodzący na jezdnię jest już zobowiązany do takiego zachowania.
Analizując zagadnienie dalej (pieszy idący chodnikiem jest już wchodzącym na jezdnię) dochodzi się do kolejnego absurdu, bowiem jeśli pieszy dochodziłby chodnikiem do jezdni, a samochód byłby w odległości np. 30 m od toru ruchu pieszego to pieszy będący jeszcze na chodniku np. 1 m od krawędzi jezdni popełniałby wykroczenie wtargnięcia (wejścia przed nadjeżdżającym samochodem).
Z fizycznego punktu widzenia jest niemożliwym również, aby do potrącenia pieszego idącego chodnikiem doszło, gdy samochód porusza się po jezdni - pieszy wchodzący na jezdnię musi być częściowo na jezdni.
Kolejnym argumentem przeczącym tej narracji jest to, że pieszy dochodzący chodnikiem do oznakowanego przejście dla pieszych wcale nie musi mieć zamiaru wejścia na jezdnię. Z obserwacji autora wynika, że piesi zachowują się różnie, potrafią dojść chodnikiem niemal do krawędzi jezdni, aby np. wyrzucić śmieci (stoi kosz), czy zatrzymują się na chodniku przy krawędzi jezdni po czym rozmawiają (nie wchodząc).
Należy również zauważyć, że samo dochodzenie pieszego chodnikiem w kierunku oznakowanego przejścia dla pieszych można zinterpretować jako zamiar bądź przygotowanie do wejścia na jezdnię. Sam zamiar czy przygotowanie (do wejścia na jezdnię) nie jest tożsame z wejściem na jezdnię (wejście na jezdnię będzie dokonaniem). Zatem pieszy zbliżając się do chodnikiem do oznakowanego przejścia dla pieszych nie jest jeszcze wchodzącym - pieszy może zatrzymać się i powinien ocenić sytuację na jezdni.
Autorowi znane są również narracje, że wchodzenie pieszego na jezdnię to proces, który rozpoczyna się jeszcze na chodniku, w znacznej odległości od krawędzi jezdni. Z takim poglądem nie sposób się zgodzić, bowiem pieszy idący chodnikiem, z uwagi na niewielką prędkość ruchu jest w stanie zatrzymać się praktycznie w miejscu – nie ma tu zatem żadnego procesu, który można by było uzasadnić, że wchodzący na jezdnie to już idący po chodniku pieszy i znajdujący się np.: 1,5 m od krawędzi jezdni czy 5 m od krawędzi jezdni. Pieszy idący nawet krokiem intensywnym i stawiając nogę wykroczną (wysunięta do przodu) jest w stanie zatrzymać się dokładnie w miejscu postawienia tej nogi. Natomiast droga zatrzymania samochodu jest już procesem - samochód jadący kilkadziesiąt km/h nie jest w stanie zatrzymać się w miejscu.
Z obserwacji autora wynika również, że przeważająca liczba kierujących samochodami widząc pieszego idącego chodnikiem w kierunku przejścia, czy stojącego przy tym przejściu zatrzymuje się i umożliwia pieszemu wejście na pasy.
Tu jednak należy zwrócić uwagę na zapis wynikający z art. 4 PoRD, który wskazuje, że „Uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze mają prawo liczyć, że inni uczestnicy tego ruchu przestrzegają przepisów ruchu drogowego, chyba że okoliczności wskazują na możliwość odmiennego ich zachowania”.
Z przepisu tego jasno wynika, że kierujący samochodem zbliżający się do oznakowanego przejścia dla pieszych i dostrzegający idącego pieszego może się spodziewać, że pieszy zachowa się zgodnie z przepisami prawa i nie wejdzie bezpośrednio przed nadjeżdżający samochód.
Okoliczności, które mogą wskazywać na odmienne zachowanie to np.: biegnące dziecko czy zataczający się pijany pieszy - w tym przypadku kierujący powinien wcześniej reagować.
W dominującej narracji oraz świadomości społecznej panuje przekonanie, że pieszy wchodząc na oznakowane przejście dla pieszych oraz po nim przechodząc może czuć się bezpiecznie, bowiem jest to miejsce, gdzie kierujący samochodem musi spodziewać się pieszego na jezdni. Takiej narracji przeczy jednak kodeks drogowy, z którego wynika, że: „Pieszy wchodzący na jezdnię, drogę dla rowerów lub torowisko albo przechodzący przez te części drogi jest obowiązany zachować szczególną ostrożność oraz korzystać z przejścia dla pieszych” (art. 13 ust.1 PoRD).
Natomiast: „Szczególna ostrożność - ostrożność polegającą na zwiększeniu uwagi i dostosowaniu zachowania uczestnika ruchu do warunków i sytuacji zmieniających się na drodze, w stopniu umożliwiającym odpowiednio szybkie reagowanie” (art. 2 pkt 22 PoRD).
Z powyższego wynika, że pieszy wchodząc na jezdnię oraz przechodząc przez jezdnię powinien zwiększyć uwagę i obserwować ruch pojazdów. Przy takim zachowaniu pieszy byłby w stanie wielokrotnie uniknąć potrącenia poprzez reagowanie na zmieniającą się sytuację na drodze. Należy bowiem pamiętać, że pieszy z uwagi na niewielką w stosunku do samochodu prędkość ruchu jest w stanie się zatrzymać praktycznie w miejscu, droga zatrzymania samochodu jest znacznie dłuższa.
Kolejnym przykładem nadmiernego upraszczania problematyki bezpieczeństwa pieszych jest przekaz sugerujący, że kierujący samochodem, zbliżając się do oznakowanego przejścia dla pieszych, ma obowiązek każdorazowo zmniejszyć prędkość, niezależnie od okoliczności. Tak przedstawiana interpretacja przepisów nie uwzględnia jednak pełnej treści regulacji zawartej w ustawie - Prawo o ruchu drogowym.
Zgodnie z art. 26 PoRD ust. 1 „Kierujący pojazdem, zbliżając się do przejścia dla pieszych, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność, zmniejszyć prędkość tak, aby nie narazić na niebezpieczeństwo pieszego znajdującego się na tym przejściu albo na nie wchodzącego i ustąpić pierwszeństwa pieszemu znajdującemu się na tym przejściu albo wchodzącemu na to przejście, z zastrzeżeniem ust. 1a.”.
Z treści tego przepisu nie wynika zatem bezwarunkowy nakaz zmniejszania prędkości przed każdym przejściem dla pieszych, niezależnie od występującej sytuacji drogowej. Ustawodawca określa natomiast cel, jakiemu ma służyć zmniejszenie prędkości, wskazując na konieczność nienarażania na niebezpieczeństwo pieszego znajdującego się na przejściu lub na nie wchodzącego. Nie oznacza to oczywiście, że kierujący może ignorować warunki drogowe lub rezygnować z zachowania szczególnej ostrożności.
W praktyce wielu kierujących, dostrzegając pieszego poruszającego się chodnikiem w kierunku przejścia, odpowiednio wcześniej zmniejsza prędkość, dając mu tym samym możliwość bezpiecznego wejścia na jezdnię. Istnieją jednak również sytuacje, w których samo zmniejszenie prędkości przez kierującego nie zapobiega potrąceniu pieszego. Do takich zdarzeń może dochodzić zwłaszcza w warunkach ograniczonej widoczności, np. podczas opadów deszczu, w miejscach zacienionych, po zmroku czy w przypadku olśnienia.
W takich okolicznościach pieszy znajdujący się w pobliżu przejścia może błędnie zinterpretować zmniejszenie prędkości nadjeżdżającego pojazdu jako sygnał, że kierujący go dostrzegł i zamierza umożliwić mu wejście na jezdnię. Tymczasem kierujący może w rzeczywistości nie mieć możliwości dostrzeżenia pieszego. W konsekwencji pieszy, przekonany o tym, że został zauważony, może wejść bezpośrednio przed nadjeżdżający pojazd i dochodzi do potrącenia.
PODSUMOWANIE
W artykule przedstawiono różnice pomiędzy regulacjami zawartymi w ustawie - Prawo o ruchu drogowym, a sposobem ich przedstawiania w wybranych przekazach medialnych oraz funkcjonującymi w społeczeństwie przekonaniami na temat pierwszeństwa pieszych. Po nowelizacji przepisów medialny przekaz spowodował zwiększenie uwagi wśród kierujących pojazdami (należy uznać to za pożądane i pozytywne), natomiast niestety wielokrotnie wywołuje odwrotny efekt wśród pieszych. Z obserwacji autora wynika, że piesi wielokrotnie w sposób bezwzględny korzystają z pierwszeństwa i nie zwracają uwagi na znajdujące się w pobliżu przejścia samochody. Piesi często wchodzą nagle na oznakowane przejścia dla pieszych, bezpośrednio przed nadjeżdżające samochody, a będąc już na oznakowanym przejściu dla pieszych nie zwracają uwagi na sytuację drogową. Powoduje to niebezpieczne sytuacje wypadkowe, a często zmusza kierujących do wykonania awaryjnych manewrów obronnych, co niejednokrotnie (jeśli kierujący wyhamuje) wywołuje u pieszych pretensje, a nawet agresje (przecież mają pierwszeństwo). Takich sytuacji by można było uniknąć gdyby przekaz był nastawiony na ochronę życia pieszego, a więc na uświadomieniu tego uczestnika ruchu o możliwych zagrożeniach i obowiązkach ciążących na nich.
W przestrzeni medialnej i internetowej nadal pojawiają się wypowiedzi osób, które podejmują się oceny zachowań uczestników zdarzeń drogowych, niejednokrotnie nie dysponując odpowiednim przygotowaniem merytorycznym. Przedstawiane przez nich treści i interpretacje nierzadko pozostają w sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawa lub podstawową wiedzą z zakresu mechaniki. Szczególnie niepokojące jest to, że publikowane bez należytej weryfikacji merytorycznej materiały mogą kształtować błędną świadomość społeczną dotyczącą zasad ruchu drogowego, praw i obowiązków jego uczestników oraz mechanizmów powstawania wypadków.
Z uwagi na to, że te błędne narracje mają swoje konsekwencje potrzebna jest rzetelna kampania społeczna mająca na celu uświadamianie opinii publicznej jakie są rzeczywiste przepisy prawa oraz jakie mogą być skutki nieprawidłowego zachowania pieszego. W procesie tworzenia tego rodzaju kampanii powinni uczestniczyć wyspecjalizowani Eksperci posiadający wieloletnie doświadczenie w opiniowaniu spraw dotyczących wypadków drogowych i oględzin miejsc zdarzeń, legitymujący się wykształceniem wyższym technicznym, w szczególności o profilu mechanicznym, a także Prawnicy specjalizujący się w problematyce wypadków drogowych.
Paweł Sadowski
O autorze: Biegły sądowy z zakresu kryminalistycznych badań wypadków (zdarzeń) drogowych ustanowiony w SO w Płocku oraz SO w Siedlcach. Jako funkcjonariusz Policji od 2003 r. realizował sprawy związane z wypadkami drogowymi. Pracował w Laboratorium Kryminalistycznym Komendy Stołecznej Policji, a następnie w Instytucie Badawczym - Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji (CLKP). Jako ekspert kryminalistyki (biegły) od 2008 r. wykonywał opinie, w tym o dużym stopniu skomplikowania, wielokrotnie brał udział w oględzinach miejsc zdarzeń, w eksperymentach procesowych i wizjach lokalnych. Twórca procedur stosowanych przy sporządzaniu opinii obowiązujących w CLKP oraz metodyki stosowanej w Laboratoriach Kryminalistycznych Komend Wojewódzkich Policji (LK KSP) w Polsce. Sprawował merytoryczny nadzór nad biegłymi kryminalistyki z zakresu badań wypadków drogowych Laboratoriów Kryminalistycznych w Polsce. Prowadził szkolenia dla biegłych i organów procesowych oraz egzaminy dla kandydatów na biegłych Laboratoriów Kryminalistycznych. Wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury z zakresu badań wypadków drogowych. Szkolił Policjantów Ruchu Drogowego z zabezpieczania miejsc wypadków drogowych.